ÇOCUK DERGİLERİNİN İŞLEVİ
EĞİTİMSEL İŞLEVİ
Eğitsel açıdan bakıldığında süreli yayınlar, okul ve meslek yaşamında öğrenilenlere ilâve olarak bunları tamamlayıcı bilgiler vermek, eğlendirmek gibi fonksiyonlara sahiptir. Çocuk süreli yayınlarının gelişimine bakıldığında, ilk yayımlanan dergilerin eğitim amaçlı dergiler olduğu görülmektedir. Sonra yayınlanan dergilerde de eğitim konusu ağırlıklı bir yer işgal etmiştir.
a- Eğitim aracı olmak,
b- Öğretici fonksiyonu yerine getirmek,
c- Eğlendirici olmak,
d- Günlük yaşamda karşılaşılan problemlerin çözümüne yardımcı olmak.
Batıda yayımlanan ilk çocuk dergileri, amaçlarını, örf ve âdetlerin korunması, faziletli, iyi ahlaklı vatandaşların yetişmesine yardımcı olmak biçiminde belirlemişlerdir. İlk çocuk dergileri, öğretmenlerin iyi bir eğitim görmesi, kızların eğitimine özen gösterilmesi gibi konuları ön plâna çıkarmışlar.
Türkler tarafından yayınlanan çocuk dergileri de benzer içeriğe sahiptir. İlk Türk çocuk dergisi Mümeyyiz’de eğitim ağırlıklı makaleler, eğitsel amaçlı hikâyeler, eğitimle ilgili haberler, çeşitli eğitim sorunları, eğlenceli fıkralar, öğrenciler için düzenlenmiş yardım kampanyaları gibi eğitimle doğrudan ilişkili konulara yer verilmiştir. Diğer çocuk dergileri de bu yolu izlemişlerdir.
Çocuk dergilerinin işlevlerinin anlaşılması için içeriklerine bakmak gerekir. Çünkü dergiler, amaçlarıyla bütünleşen bir yayın politikası izlemeye çaba göstermişlerdir. Dergiler bu amaçlara uygun içerikleriyle de önemli bir işlevi yerine getirmişlerdir.
Her şeyden önce çocuk dergileri, ilköğretim çağında bulunan ve okula devam eden öğrencilere yönelik olarak çıkarılmış dergilerdir. Dergiler, amaçlarını, hedef kitle olarak seçtikleri ilköğretim öğrencilerinin eğitimleri ve eğlenmelerine odaklamışlardır.
Çocuk dergilerine bakıldığında, eğitime ilişkin yazılar ve yorumlar, çeşitli hikâye, masal, öykü ve roman tefrikaları, okul müfredatına uygun öğretim konuları ve bunlara ilişkin sorular, bilmeceler, çocuk oyunları ve eğlence konuları, kitap ve diğer şeylerin tanıtımı görülebilir.
Çocuk dergilerini eğitim konusunda değerli kılan taraflarından birisi, çocukların ilgisini çekecek görsel malzeme kullanmalarıdır. Çocuklara yönelik yayınlar içerisinde resimli olarak yayınlanan ilk eğitim aracı çocuk dergileri değildir. Çünkü ilk çocuk dergileri olan Mümeyyiz, Hazine-i Etfal ve Sadakat dergilerinde görsel malzeme kullanılmamıştır.
Kronolojik olarak dördüncü çocuk dergisi olan Etfal (1875) resim yayınlayan ilk çocuk dergisi unvanına sahiptir. Ancak bu derginin tarihi görsel malzemenin kullanıldığı ilk resimli Elifbanın yayınlanmasından sonradır.
Halbuki Hafız Refi’nin 1874’te (H.1291) yayınlamış olduğu Resimli Elifbay-ı Osmani adlı kitap, tespit edilebilen ilk resimli kitap olma özelliğine sahiptir.
Galatasaray öğretmenlerinden olan Hafız Refi bu resimli Elifbadan önce de resimsiz olarak bir Elifba yayınlamıştır. Galtada Neologos Matbaasında basılan kitap 96 sayfadan oluşmaktadır.
Görsel malzeme kullanan ilk çocuk kitabıyla başlayan bu gelenek, daha sonra yayınlanan çocuk dergileri tarafından takip edilir. Çocuk dergilerinde kullanılan görsel malzemeler içerisinde resimler önemli bir yer tutar.
Çocuk dergileri, yayınladıkları resimlerle okuyucu kitlesine, albenisi yüksek ve onların ilgilerini çekecek görsel malzeme sunmuşlardır. Çocuk dergilerinde yayınlanan resimler dört gurupta toplanabilir.
• Birinci grup resimler, doğal ve vahşi yaşama ilişkin resimlerdir. Doğal yaşamı anlatan resimler içerisinde, bitki resimleri, hayvan resimleri ve manzara resimleri yer almaktadır. Hayvan resimleri içerisinde ise vahşi hayvanlar ağırlıktadır.
• İkinci grup resimler, teknik ve bilimsel gelişmeleri anlatan resimlerdir. Çocuk dergileri yayınlandıkları dönemdeki teknolojik gelişmeleri anlatan resimlere (tren, vapur, bisiklet, mikroskop, telgraf vb.) büyük ilgi göstermişlerdir. Bilimsel konularda kullanılan resimler ise çeşitli doğa olaylarını anlatan resimler (fırtına, kar, yağmur, yanardağın lav püskürtmesi vb.) coğrafya konularına ilişkin resimler (gece ve gündüzün oluşması, mevsimlerin oluşması..vb)
• Üçüncü grup resimler, hikâyeleri anlatan resimlerdir. Üç- beş kareyi geçmeyen ve çoğunlukla tek kareden oluşan bu tür resimler, çok önemli görülen bir olayları anlatan türdeki resimlerdir.
• Dördüncü grup resimler ise eğlendirici resimlerdir. Çocuk dergilerinde, dört-beş kareden oluşan çeşitli karikatürler ve eğlenceli bir olayı anlatan çizgi film türü resimler.
Dört grup altında toplanabilen bu resimler, eğitim ve öğretim bakımından oldukça önemlidir. Hey şeyden önce bu resimler, çocuklar için zaman ve mekân kavramlarını geliştirici, ufuk açıcı, ilginç araç ve makineleri tanıtıcı ve eğlenceli bir dünya sunmaktadırlar. Dergilerde yayınlanan teknik ve teknolojik gelişmeleri ifade eden bu tür resimler, aynı zamanda öğretici özelliğe de sahiptir. Bu resimler, sözlü anlatıma dayalı bir öğretim geleneğinde önemli bir değişimi ifade etmektedir. Bu değişim, eğitim sürecindeki yenileşmenin bir parçası olarak kabul edilebilir.
ÇOCUK DERGİLERİNİN ÇOCUĞA KAZANDIRDIKLARI
ÖZELLİKLE OKUL ÖNCESİNE YÖNELİK DERGİLER BU YAŞTAKİ ÇOCUKLARA
• ANLATIYOR
Çocuğun kelime haznesini geliştirecek, kısa hikayeler anlatıyor. Böylece çevrelerini tanıyacak, çevresindekilerin duygu ve davranışlarını anlamaya, yaşıtları ile ilişki kurmaya başlayacak. Bildiklerini hatırlamayı ve sorulara cevap vermeyi öğrenecekler.
• SAYDIRIYOR
Etkinliklerle çocuklar 20’ye kadar saymayı, sayıları yazmayı, büyüklükleri kıyaslamayı, uzunluk belirlemeyi, şekilleri ayırt etmeyi ve saati söylemeyi öğreniyor.
• OYNATIYOR
Çocuklar dikkatini toplamayı, olayları birbirine bağlamayı, çevresindeki cisimleri tahmin etmeyi ve canlandırma yapmayı öğrenecekler.
• KESTİRİYOR
Öğrenme sürecini de kolaylaştıran alıştırmalar ile çocukların sanatsal yönü ve el becerileri gelişecek, sırasına göre işlem yapmayı öğrenecekler.
• YAZDIRIYOR
Çocuklar yazı yazmaya başlamadan önce çizgiler çizip şekiller oluşturarak basit formları öğreniyor ve alfabenin harflerini yazmak gibi daha zor çizimlere alışıyorlar.
• KONTROL ETTİRİYOR
Her derginin sonunda, o sayıda öğrenilenleri tekrarlamak amacı ile alıştırmalar bulunuyor. Bunlar çocuğun güvenini ve bir sonraki sayıya ilgisini artırıyor.
• OKUTUYOR
Basit şekil ve resimleri ayırma, alıştırmalarından başlayarak, çocuğun adım adım harfleri ve basit kelimeleri okumaya başlayacaklar.
Türkiye Çocuk Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Ahmet Sırrı Arvas: ‘’Okumayı sevdiriyoruz ‘’ diye yazmıştı dergisinin tanıtım duyurusunda.
Okuma alışkanlığının kazandırılmasında çocuk dergilerinin katkıda bulunduğu açıkça görülebilir. Okumayı sevmeyen bir çocuk görsel öğelerin ön planda olduğu, yazının az, resmin çok olduğu, rengarenk bir dergiyi sıkılmadan eğlenerek okuyabilir. Böylece okuma alışkanlığı edinebilirler. Üstelik dergiler yalnızca okuma alışkanlığı kazandırmıyor, dilin gelişimini de sağlıyor. Tabi her dergi buna dikkat etmeyebilir. Buna önem veren bir dergi seçimi ile çocuğun dil gelişimine de katkı sağlayabiliriz.
• MANTIKLI DÜŞÜNDÜRÜYOR
Çocuklar şekiller arasındaki ortak özellikleri bulmayı, onları sınıflandırmayı ve adlandırmayı, ayrıca soruları çözmeyi ve sonuçlar çıkarmayı öğreniyor. Her dergiyle birlikte verilen üzerinde sayılar, harfler, özel şekiller ve resimlerin olduğu çıkartmalar, masa üstü oyunlar, kartlar ve daha birçok sürpriz öğrenme sürecini keyifli hale getiriyor.
