Çocuk Yayınlarının Nitelikleri

“İnsanlık, çocuğa verebileceğinin en iyisini vermekle yükümlüdür” (Birleşmiş Milletler)

Genel Kurulunun bir kararıdır bu. Günümüz çocukları eğitim araç-gereçlerinin çeşitliliği bakımından kendilerinden önceki nesilden daha şanslı durumdadırlar. Bu çeşitlilikten bütün çocuklar yararlanamasa da, çocukların eğitiminde teknolojinin etkisi yatsınamaz bir gerçektir. Bu çeşitlilik aynı zamanda anne-baba, öğretmen olarak büyükleri zor durumda bırakmaktadır. Çünkü çocukların zararlı etkilerden korunması büyüklerin sorumluluğundadır. Bu sorumluluk da çocuklara sunulan olanaklar çoğaldıkça artmaktadır. Hangi kitap okutulmalı, okuma beğenisi nasıl geliştirilmeli, hangi program izletilmeli, hangileri yasaklanmalı?…. Bu ve buna benzer sorular kafaları kurcalamaktadır.

Sizce bir çocuk kitabında bulunması gereken nitelikler neler olmalıdır?
M. Hill (1947) da bu konuya değinerek çocuk kitaplarının niteliğini şöyle belirtmektedir:
“Bir süreden beri yazarlar, ressamlar ve editörler çocuklar için yazılan kitapların içerik bakımından çeşitli, dış görünüş bakımından hem çocukların hem de yetişkinlerin hoşlarına gidecek kadar güzel olmaları amacıyla çalışmaktadırlar. Yıllık kitap yayını dehşetli bir biçimde artımıştır; kimi yıllar binden çok yapıt yayımlanmaktadır. Bu kitaplar, yetişkinlerin kitapları gibi, türlü nitelikler göstermektedir. Bazılarına güvenilmesi olanaksızdır; bazıları değersiz, bazıları titizlikle hazırlanmıştır; bazıları da daima yararlanılacak gerekli yapıtlardır. İster eski, ister yeni olsun güzel ve değerli kitaplardan oluşan bir servet, keşfedilmeyi bekleyen hazineler gibi, önümüzde durmaktadır. “Eğer bu hazineleri, en iyi çocuk kitaplarını, keşfetmek zorunluğunu duyuyarsak onları değerlendirmede göz önünde tutacağımız ölçülere gereksinim olacaktır. Bununla birlikte sürekli olarak iki gerçeği hatırımızda tutmalıyız: Bir kitap ancak çocuklar ondan zevk alıyorlarsa iyi bir kitaptır; yetişkinlerin gözünde klasik de olsa eğer çocuklarca okunmuyorsa veya içeriği onların canını sıkıyorsa böyle bir yapıt, kötü bir çocuk kitabıdır. Kısaca, birçok alanlarda yazılmış yüzlerce kitabı bilmemiz gerekir; ama kendileri için kitap yazılan çocukları, onların ilgilerini ve gereksinimlerini de bilmeliyiz.”
Bir çocuk kitabında içerik, dil ve anlatım yönünden bulunması gereken nitelikler
şöyle sıralanabilir:
• Çocuk kitapları, çocuğun gelişme düzeyine uygun konuları işlemeli, dili yalın,
kavramlar açık olmalıdır.
• Konular ilgi çekici biçimde sunulmalı, eğlendirici, öğretici ve düşündürücü
olmalıdır.
• Konunun işlenişi bilim verilerine ve insanlık değerlerine uygun olmalıdır.
İnsanı ve çevresini gerçekçi açıdan tanıtmalı, yurt sevgisini, insan sevgisini ve
yardımlaşma duygusunu güçlendirici olmalıdır.

A N A D O L U     Ü N İ V E R S İ T E S İ

• Denemeci, araştırıcı, eleştirici, kısacası özgür düşünceli insan yetiştirme
amacı gözönüne alınarak yazılmalıdır.
• Çocuğun kendini tanımasına, kişiliğini geliştirmesine katkıda bulunmalıdır
(Yörükoğlu, 1997).
• Çocuk kitapları çocuğun sanat beğenisini geliştirmeyi amaçlamalıdır.
• Çocuğu iyiye, güzele, doğruya yönlendirmeyi amaç edinmelidir (Baraz,
1987).
• Çocuğa eleştirel düşünme becerisi kazandırmalı, geliştirmelidir.
• Çocukların sözcük dağarcıkları göz önünde tutularak bu dağarları geliştirilmelidir.
• Çocuğun düzeyine uygun bir anlatım yöntemi kullanılmalıdır
• İnsanı olduğu gibi göstermelidir. İyiler hep iyi, kötüler hep kötü değildir.
• Çocuk evrensel değerlere saygı duymalıdır.
• Verilmek istenen doğrudan değil, çocuğun bulmasını sağlayacak biçimde sunulmalıdır.
Yörükoğlu (1997), çocuk kitaplarında nelerin sakıncalı olduğunu belirtmenin daha
doğru olduğunu dile getirerek, sakıncaları şöyle sıralamıştır:
• Çocuk kitapları her türlü kör inaç ve önyargılardan arınmış olmalıdır. Irk üstünlüğü,
din ayrılığı, bağnazlık, dolaylı ya da doğrudan aşılanmamalıdır.
• Yurt sevgisi, ulusal değerler ve Türklük bilinci işlenirken evrensel değerler
bir kenara itilmemeli, ülkeler arasında düşmanlık ve öç alma duyguları körüklenmemelidir.
• Yiğitlik abartılmamalı; çocuklara, yanılmaz insan, üstün insan, her şeyi bilen
insan örnekleri sunulmamalıdır. Başka bir deyişle, etiyle kemiğiyle, olumlu ve
olumsuz yanlarıyla insan tanıtılmalıdır. Çocuk kitaplarında, çelişkileriyle, değişen
düşünce ve duygularıyla insanı görmeli; başkalarında kendisine benzerlikler
bulabilmelidir. Katı ahlak kuralları içinde sıkışıp kalmamalı, hoşgörü ve
esneklik kazanmalıdır.
• Alın yazısı, yazgı gibi insanının boynunu büktüren, savaşım gücünü köstekleyen
inanışlara yer verilmemelidir.
• Her kitap bir dizi ahlak yargısıyla sonuçlandırılmamalıdır. Köprüaltı Çocukları,
Öksüz Ayşe türünden acıma duygusunu sömüren kitaplar en azından yararsızdır.
Polianna gibi tanınmış bir çocuk öyküsü de bu kötü örnekler arasında
yer alır. Bu öyküde, çevresindekileri mutlu etmek için insan üstü çaba
gösteren bir kız çocuğu anlatılır. Ne üzüntü, ne kırgınlık, ne de öfke duymayan
böyle bir kahraman nasıl benimsenir? Olsa olsa erişilmez bir varlık olarak okuyucuda
bir küçüklük duygusu yaratır.
Çocuk yayınları da diğerleri gibi eşgüdümlü bir çalışma gerektirir; hatta diğerlerinden
daha çok… Yazarın içerik, dil ve anlatım konusunda gösterdiği titizlik, kitabı
yayıma hazırlayacak diğer elemanlarca da gösterilmelidir. Çocuk yayınlarında içerik,
dil ve anlatım özelliklerinin yanı sıra biçimsel özelliklere de önem verilmelidir.
Biçimsel özellikler deyince kitabın resimlenmesi, kapak düzeni, yazı biçimi, kağıt
kalitesi, kitap boyutu gibi özellikler anlaşılmalıdır.

A Ç I K Ö Ğ R E T İ M     F A K Ü L T E S İ

Çocuk yayınlarında biçimsel olarak şu özelliklerin bulunmasına özen gösterilmelidir:
• Çocuk kitaplarında kapak, çocuğun dikkatini çeken ilk biçimsel özelliktir.
Kapak kalın kartondan olmalıdır. Daha küçük yaştaki çocuklara hazırlanan kitaplarda
kapağın dayanıklılığı da artırılmalıdır. Kapakta kitabın adı, konuyu
tanıtıcı bir resimle yer almalıdır. Dış kapakta yazılmamışsa, iç kapağa yazarın
(çeviri bir kitapsa aynı zamanda çevirenin), kitabı resimleyenin, basımevinin
adları ile basım yılı ve yeri yazılmalıdır. Arka kapak ise çeşitli amaçlar için kullanılabilir:
yayınevinin kitaplar dizisi, yazarın yapıtları, kitabın fiyatı gibi.
• Çocuk kitapları dağılmayacak biçimde iyi yapıştırılmalı, hatta dikilmelidir.
Çocuğun kitabı katlayabileceği göz önünde tutularak bu konuya önem verilmelidir.
Çocuğun dağılmış bir kitaba ilgi göstermesi beklenemez.
• Çocuk kitapları en iyi kalitedeki birinci hamur kağıda basılmalıdır. Kağıt;
mürekkebi dağıtmamalı, renkleri değiştirmemeli, kolay yırtılmamalı, çocuğun
gözünü yoracak kadar parlak olmamalıdır. Kağıdın mat olmasına özen gösterilmelidir.
• Çocuk kitaplarının boyutlarının çok küçük olmamasına özen gösterilmelidir.
Kitabın boyutu sesleneceği çocuğun yaşına göre saptanmalıdır.
• Kitabın harfleri büyüklük bakımından olduğu kadar yükseklik ve genişlik
bakımından da uygun olmalıdır. Okul öncesi ve ilkokulun birinci devresi için
en az 14 punto (geniş, yüksek harfler) olmalıdır. İkinci devre için en az 12 punto
(kitap -elinizdeki kitabın- harfleri) olmalıdır(Alpay ve Anhegger, 1975). Satır
araları sıkışık olmamalıdır. Tümcelerin sözcük sayısı ilkokulun birinci devresinde
en çok altı, ikinci devresinde ise en çok on olmalıdır (Alpay ve Anhegger,
1975). Çocuk kitaplarında bileşik tümceden çok basit tümce kurulmasına,
özellikle, çocuğun yaşı küçüldükçe özen gösterilmelidir.
• Çocuk kitaplarının resimlenmesinin ayrı bir önemi vardır. Çocuk kitabının
resimlenmesi içeriği, dil ve anlatımı kadar önemlidir. Daha önce de belirtildiği
gibi çocuk, kitabın resimlerine bakarak okumaya başlar (Çocuk Edebiyatı konu
başlığında belirtilen Erişen’in Reşat Nuri’nin okumaya başlamasını anlatan
anısını anımsayınız). Bu resimlerin ilgi çekici olması çocukta okumayı körükleyecektir;
aynı zamanda çocuğun güzel sanatlara ilgisini de artıracaktır. Birçok
çocuğun güzel sanatlarla ilk karşılaşması kitaptaki resimlerle olmaktadır. İlklerin
yaşamımızdaki önemi unutulmamalı ve bu konuya gereken önem verilmelidir.
Resimler iyi ve kolay yorumlanabilmelidir. Yazıdaki anlatılan olayı (olayları)
özetler, yorumlar nitelikte olmalıdır. Resimler okuma bilmeyen çocuğun
kendisine okunan kitabı, daha sonra resimlerine bakarak anlatmasını sağlayacak
kadar anlaşılır olmalıdır. Resimler renkli olmalıdır. Birçok uzman, resimlerle
yazıların üst üste konmaması, yan yana iki sayfada bulunması gerektiği
görüşündedirler. Bol resimli, az yazılı (özellikle küçük yaştaki çocuklar için hazırlanmış
kitaplarda) kitaplarda resimle yazı aynı sayfada yer alabilmektedir.

A N A D O L U      Ü N İ V E R S İ T E S İ

Yukarıda belirtilen içerikle, dil ve anlatımla, biçimle ilgili özellikler çocuk kitaplarında
bulunması gereken genel özelliklerdir. Bu özellikler daha da çoğaltılabilir; fakat
şu unutulmamalıdır: Bir kitap ancak çocuklar ondan zevk alıyorlarsa iyi bir kitaptır.
Her çocuğun gelişim düzeyi farklıdır; çocuklarda da bireysel farklılıklar vardır.
Bütün çocukların aynı kitabı beğenmesi beklenemez

Yaşlara Göre Okuma Eğilimleri

0 – 6 YAŞ OKUL ÖNCESİ DÖNEMİ
• Ninniler • Öykü
• Resimli kitaplar • Şiir
• Çekici kartlar • Plak – kaset
• Tekerlemeler • Video – TV
• Bilmeceler – atasözleri – fıkralar • Çocuk kitaplığı
• Destanlar – efsaneler • Çocuk kulübü – tiyatrosu
• Masal
Bu yaştaki çocuklarının eğilimlerinde cinsiyetler arasında fark yoktur.

7 – 9 YAŞ MASAL DÖNEMİ
• Kahramanları çocuk olan öyküler
• Kahramanları hayvan olan öyküler
• Tatil ve doğa öyküleri
• Efsaneler – destanlar – fıkralar
Okul öncesinin devamı olan bu dönem çocuklarında da cinsiyet farkı belirginleşmemiştir.
Ancak kızlarda bu dönem bir yıl daha uzun sürebilir. Bu dönem çocukları en
çok (% 75) masaldan hoşlanırlar. Bu dönem çocuklarının kitapları resimli olmalıdır.

10 – 12 YAŞ SERÜVEN DÖNEMİ
KIZ ERKEK KIZ / ERKEK (ORTAK)
• Ev – okul yaşamı • Serüven kitapları • Mizah
• Yararlı bilgiler • Gezi kitapları • Biyografiler
• Şiir – tiyatro eğitimi • Öyküleştirilmiş tarih, • Polisiye
• Duygusal kitaplar kahramanlık konulu kitaplar • Yabancı ülkeler
• Kadın / erkek yaşamını • Öyküleştirilmiş fen, doğa
anlatan yazılar konulu kitaplar
Bu yaş çocuklarında gerçeğe yönelme başlamıştır. Cinsiyetler arasında fark vardır.

A N A D O L U Ü N İ V E R S İ T E S İ
Baraz, 1987, s. 143.
Çocuk Yazını Anlatım Türleri
Yetişkinler için yazılan anlatım türlerinin birçoğundan çocuk yazının da da yararlanılmaktadır.
Daha öncede belirtildiği gibi günümüzde çocuk kitabı olarak kabul
edilen bazı yapıtlar zamanında büyükler için yazılmıştı. Çocukların hangi yaşlarda
bu türlere ilgi duydukları yukardaki tabloda da belirtilmiştir. Tabloda belirtilen yaş
ve cinsiyet sınırlamasının çocuktan çocuğa değişiklik göstereceği kesinlikle unutulmamalıdır.
Çocuk yazını anlatım türleri olarak şunlar sayılabilir: masal, fabl, destan, efsane
(Halk Edebiyatı kitabınızın bu konularına bakınız) öykü, roman, biyografi, anılar,
gezi yazıları, doğa ve fen olaylarını anlatan yapıtlar, şiirler, çocuk piyesleri, çocuk
gazete ve dergi yazıları (Sözlü ve Yazılı Anlatım kitabınızın bu konularına bakınız).
Çocuk yazını anlatım türlerinin özellikleri neler olmalıdır?
Okuduğunuz yazıları çocuk yazını türleri yönünden inceleyiniz. Çocuklar için
kaleme alınıp alınamayacağını belirleyip öğrencilerinize okuyun, tepkilerini
gözlemleyin.
Kısaca anlatılan ama üniteler gerektiren “Çocuk Yazını” konusuna bir şiirle şimdilik
nokta koyalım.
OY
Çocuklara bakıyorum
Uçan balonlara bayram yerlerine
Çocuklar umut, çocuklar yaşam
Çocuklarla bir olup gülüyorum
Coplara namlulara bakıyorum
Kelepçelere demir parmaklılara
Kan lekelerine kentin alanlarında

12 – 14 YAŞ SOYUT KONULARA EĞİLİM DÖNEMİ
KIZ ERKEK
• Sevgi, bağlılık, özveri konularını işleyen • Soyut, duygusal, düşünsel öykü, roman
roman, şiir, tiyatro eserleri duygusal öykü, şiir, tiyatro eserleri
• Sanat değeri olan kitap ve dergiler • Gazeteler, güncel konular, spor yazıları
Cinsiyet farkının özellikle belirginleştiği bu dönemde çocuklarda sanata eğilim
başlar.

Özet
Çocuğun yetiştirilmesinde kitabın yeri göz ardı edilerek çok uzun bir zaman çocuk kendi haline
bırakılmış. Büyükler için söylenen yazılan eserlerin çocuklar tarafından da dinlenmesi,
okunması beklenmiş. Çocuk edebiyatının temelini yine büyükler için yazılmış yapıtlar oluşturmaktadır.
Çocukların da kendilerine özgü bir dünyaları olduğu, okuma gereksinimi duyduğu
görülmüştür. Büyüklerin için yazılmış olan kitapların bazıları da zaman içinde çocuklar
için uyarlanmıştır. Günümüzde bilinen ünlü çocuk klasikleri bunlar arasındadır. Çocuk
edebiyatı Avrupa’da 17. yüzyılda gelişmeye başlar. Bizde ise Tanzimat dönemine kadar ortak
(anonim) halk edebiyatı ürünleri çocuklara seslenen yegane yazın ürünleriydi. Tanzimat
Döneminde Batı dillerinden çevirilerin yapılması çocuk klasikleri sayılan kitapların da dilimize
çevrilmesini sağlamıştır.
Kitap çocuğu geleceğe, yaşama hazırlarken aynı zamanda iyi bir arkadaştır. Çocuk kendi düzeyine
uygun bir kitabı okumaktan zevk alır. Çocuğu kitapla tanıştırarak geleceğini tanıtmış
oluruz. Çocuğa kitap sunarken kitabın çocuğun yaşına, gelişim düzeyine uygun olup olmadığı
bilinmelidir. Çocuk kitaplarında bazı özellikler bulunmalıdır. Çocuk kitaplarının oluşturulması
eşgüdümlü bir çalışmayı gerekli kılar. Yazılmasından basılmasına kadar hepsi bir
bütünü oluşturur. Çocuk kitaplarında içerit, dil ve anlatıma verilen önem kapak, kağıt, punto,
resimleme konularında da devam etmelidir. Her kitap her çocuk için uygun olmayabilir.
En iyi kitap çocuğun beğendiği kitaptır. Bunun unutulmaması gerekir.
Masal, fabl, destan, efsane, öykü, roman, biyografi, anılar, gezi yazıları, doğa ve fen olaylarını
anlatan yapıtlar, şiirler, çocuk piyesleri, çocuk gazete ve dergi yazıları çocuk yazını anlatım
türleri arasında sayılabilir.
Çocukların yapısına ve ruhsal durumuna uygun bir eğitim uygulanması,Çocukların oyun oynama ihtiyacını karşılayacak kadar zaman bırakılabilen bir eğitim sistemi,Çocuklar ve gençlerin zevkle ve severek öğrenebilecekleri bir müfredat,Çocukların ve gençlerin vücut gelişimlerine yardımcı olacak spor derslerinin programlara alınması